Συγκεκριμένα, ο φίλος μου μου ανέφερε το σχόλιο κάποιας συναδέλφισάς μου, νέας δασκάλας, σχετικά με τη μείωση των θέσεων στη μέχρι πρόσφατα "ασφαλή", από την άποψη της απορρόφησης πτυχιούχων, πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Το σχόλιό της ήταν: ""Δεν είναι ειρωνεία; Αυτοί
που μπήκαν στο Παιδαγωγικό με 13 επειδή το ήθελαν διορίστηκαν και αυτοί
που μπήκαν με 18 για να διοριστούν μπορεί να μη διοριστούν ποτέ;" (Για την ιστορία, εγώ ανήκω στη δεύτερη κατηγορία νέων δασκάλων.) Το σχόλιο αυτό, πέραν του γεγονότος ότι, σαν πρώτη εντύπωση, μου αποπνέει μια "γνήσια ελληνική μιζέρια", με έβαλε σε πολλές σκέψεις. Το βασικότερο που με πρόβλημάτισε ήταν το εξής: Ποια είναι τα ισχυρότερα κίνητρα για τον επαγγελματικό προσανατολισμό ενός νέου; Η αγάπη για την ενασχόληση με κάποιο αντικείμενο ή η εξασφάλιση μέσω αυτού μιας ζωής "άνετης" και ασφαλούς, χωρίς κάποια άγχη που ενδεχομένως ταλαιπωρούν αρκετές επαγγελματικές ομάδες; Φυσικά, από τη στιγμή που η επαγγελματική επιλογή επηρρεάζεται από ποικίλους παράγοντες, θα ήταν εγκληματικά απλουστευτικό το να υιοθετήσουμε μια ακραία άποψη, προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Με άλλα λόγια, το μηχανογραφικό ενός τελειόφοιτου Λυκείου αντικατοπτρίζει ποικίλους κοινωνικούς ή προσωπικούς παράγοντες που έχουν επιδράσει πάνω του όλα τα προηγούμενα χρόνια. Και δε μπορούμε να αρνηθούμε ότι η ανάγκη για ασφάλεια αποτελεί μία από τις πιο βασικές για έναν άνθρωπο (είτε στην πρωτόγονη εποχή αυτό "μεταφραζόταν" ως προστασία από άγρια θηρία είτε στην εποχή μας, στη Δυτική κοινωνία πάντα, μεταφράζεται σαν επιδίωξη επαγγελματικής αποκατάστασης). Παρόλα αυτά, αρκεί η κάλυψη της ανάγκης για ασφάλεια ως κίνητρο για την επιλογή του επαγγέλματος του εκπαιδευτικού;
Αποτελεί, φαντάζομαι, πάγια άποψη της κοινωνίας μας ότι το επάγγελμα του εκπαιδευτικού διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του νέου ανθρώπου. Η άποψη αυτή υποστηρίζεται τόσο από ερευνητικά δεδομένα όσο και από ευρέως αποδεκτές στην κοινωνία θέσεις. Βέβαια, ο εκπαιδευτικός δεν αποτελεί παρά μόνο μία από τις ποικίλες επιρροές που δέχεται το άτομο κατά την ανάπτυξή του αλλά νομίζω ότι λίγοι θα διαφωνήσουν στο ότι ένας "κακός" ή "αδιάφορος" εκπαιδευτικός μπορεί να δράσει αρνητικά στην ανάπτυξη και πορεία του ατόμου. Επομένως, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο άνθρωπος που επιλέγει να ασχοληθεί επαγγελματικά με την εκπαίδευση των νέων, επωμίζεται μια σημαντική ευθύνη, εν γνώσει του ή όχι. Κανείς, υποθέτω, δε θα ήθελε έναν εκπαιδευτικό που να αδιαφορεί για το παιδί του. Η ευθύνη αυτή, λοιπόν, θα ήταν καλό να γίνει αντικείμενο σκέψεων από το μελλοντικό ή εν ενεργεία εκπαιδευτικό, προκειμένου να ανταποκριθεί σε αυτή με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.
Αν η ευθύνη του εκπαιδευτικού απέναντι στον εκπαιδευόμενο και την κοινωνία είναι γενικά μεγάλη, υποθέτω ότι για τον εκπαιδευτικό της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι ακόμα μεγαλύτερη, καθώς:
1) Αναλαμβάνει να καθοδηγήσει νέους ανθρώπους στα πρώτα βήματά τους στο χώρο της γνώσης αλλά και των κοινωνικών αξιών (φυσικά, προηγούνται και οι σημαντικοί ρόλοι νηπιαγωγών και βρεφονηπιοκόμων αλλά στο Δημοτικό σχολείο είναι που έρχεται ο μαθητής σε πρώτη επαφή με ένα πιο "αυστηρά" δομημένο σύστημα γνώσεων, δεξιοτήτων και αξιών).
2) Περνάει αρκετές ώρες της ημέρας, για μεγάλο χρονικό διάστημα, με τους συγκεκριμένους μαθητές, επομένως μπορεί να ασκήσει θετική ή αρνητική επιρροή σε μεγαλύτερο βαθμό σε σχέση με ένα εκπαιδευτικό της δευτεροβάθμιας ή τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
3) Οι μαθητές στη συγκεκριμένη ηλικία είναι πιο ευάλωτοι σε εξωτερικές επιρροές, ειδικά αν πρόκειται για ενήλικες ή πρόσωπα "ισχύος".
Φυσικά, τα περί ευθύνης του δασκάλου ισχύουν σε αρκετές περιπτώσεις και για τις άλλες βαθμίδες εκπαιδευτικών, ενώ ενδεχομένως ταυτίζονται και με τα περί ευθύνης νηπιαγωγών και βρεφονηπιοκόμων, πάντως δύσκολα μπορεί να τα αναιρέσει κάποιος με ισχυρά και πειστικά επιχειρήματα. Δηλαδή, δύσκολα θα αμφισβητήσει κανείς τη σχετική ευθύνη που επωμίζεται ο λειτουργός της εκπαίδευσης, ειδικά όταν απευθύνεται σε ευαίσθητες και κρίσιμες ηλικίες.
Ας επανέλθουμε, λοιπόν, στο αρχικό ερώτημα σχετικά με τα κίνητρα επιλογής του επαγγέλματος του δασκάλου: είναι ικανοποιητικό το κίνητρο της κάλυψης των αναγκών ασφάλειας ως βασικός παράγοντας για την επιλογή του επαγγέλματος του δασκάλου; Ο καθένας μπορεί να το σκεφτεί μόνος του και να οδηγηθεί στα δικά του συμπεράσματα. Ωστόσο, θα μπορούσα εγώ προσωπικά να υποστηρίξω ότι δε μπορεί από μόνο του, αυτόνομα, να αποτελέσει έναν παράγοντα επιτυχίας του εκπαιδευτικού έργου. Αν δεν υπάρχει αγάπη και ενδιαφέρον για το επάγγελμα δύσκολα μπορεί κάποιος να κάνει κάποια από τα παρακάτω:
1) Να ψάξει μόνος του τρόπους ελκυστικούς για εισαγωγή των μαθητών σε ένα θέμα.
2) Να προσπαθήσει να αντιληφθεί χαρακτηριστικά του κάθε μαθητή που χρειάζεται να ξέρει για να τον βοηθήσει να προοδεύσει.
3) Να προσπαθήσει να καλύψει γνωστικά ή άλλα κενά μαθητών.
4) Να ενθαρρύνει τους μαθητές προς την πρόοδο, ακόμα κι αν βλέπει ότι υπολείπονται γνώσεων, ενέργειας ή κινήτρων.
5) Συνολικά, να πείσει το μαθητή ότι ενδιαφέρεται για αυτόν προσωπικά και και για την πρόοδό του.
Η δυσκολία των παραπάνω "έργων" έγκειται σε ένα βασικό παράγοντα: ότι αποτελούν δεξιότητες επικοινωνίας. Αλήθεια, πόσο δύσκολο φαντάζει να επικοινωνήσεις ορισμένες φορές με συγγενείς, με συνομηλίκους σου, με κολλητούς, με ανθρώπους, γενικά, που σας συνδέουν τόσα κοινά; Ε, αν σε αυτές τις περιπτώσεις είναι δύσκολη η επικοινωνία, φανταστείτε τη δύσκολία της αν η "άλλη πλευρά" είναι παιδιά, με τα οποία υπάρχει διαφορά στην ηλικία, στις εμπειρίες, στις γνώσεις, στον τρόπο κατανόησης και αντίληψης της πραγματικότητας. Επομένως, μπορούμε να αναθέσουμε αυτά τα "επικοινωνιακά έργα" σε ανθρώπους που ενδεχομένως δεν ενδιαφέρονται να τα εκπληρώσουν όπως είναι ανάγκη να γίνει αυτό;
Προφανώς, ένα "σύστημα ελέγχου" της υπευθυνότητας και της αγάπης του μελλοντικού εκπαιδευτικού απέναντι το αντικείμενο ευθύνης του δε θα μπορούσε ούτε δίκαιο ούτε αντικειμενικό αλλά ούτε και ρεαλιστικό να είναι. Αν, όμως, η κοινωνία "αγχώνεται" για την ποιότητα της εκπαίδευσης των παιδιών της, μήπως θα έπρεπε να αναρωτηθεί τι αξίες μεταδίδει στα μέλη της; Μην ξεχνάμε ότι οι αξίες μας είναι που καθορίζουν τις επιλογές μας. Δεν αποτελεί παράδοξο, δηλαδή, που μια κοινωνία βολέματος "παράγει" εκπαιδευτικούς που επιδιώκουν το βόλεμα. Από εκεί και πέρα, η υπευθυνότητα του κάθε εκπαιδευτικού απέναντι στο έργο που αναλαμβάνει αποτελεί και προσωπικό, συν τοις άλλοις, θέμα. Ας αναλογιστούμε όλοι οι δάσκαλοι αν έχουμε την απαραίτητη υπευθυνότητα και αν έχουμε ακολουθήσει υπεύθυνη στάση μέχρι τώρα και ας σκεφτούμε τι μπορούμε να κάνουμε για να βελτιωνόμαστε συνεχώς. Φυσικά, χρειάζονται και κάποια κίνητρα για αυτό, αλλά μπορεί να τα βρει ο καθένας, πιστεύω. Εξάλλου, δεν είναι ισχυρό κίνητρο μια τάξη που κάθε μαθητής της νιώθει αυτοπεποίθηση και ότι μπορεί κι αυτός να πετύχει;
Φυσικά, το θέμα αυτό δεν εξαντλείται σε μερικές πρόχειρες σκέψεις αλλά αξίζει να συζητηθεί, να προβληματίσει και-γιατί όχι-να οδηγήσει, μέσα από τη συζήτηση, και στην αναθεώρηση κάποιων απόψεων που είχαμε, ως τώρα, δεδομένες.
Υ.Γ. Το παραπάνω κείμενο δεν επιδιώκει να ενοχλήσει ή να κριτικάρει κανέναν προσωπικά. Αποτελεί προσωπικές σκέψεις του γράφοντος, ο οποίος καταννοεί ότι σε μια πλουραλιστική κοινωνία είναι όχι μόνο σεβαστό αλλά και αναγκαίο, ορισμένες φορές, το να διαφωνείς.
